Büyük Selçuklu Devleti (1037-1194) | Türk Bilgin

Büyük Selçuklu Devleti (1037-1194)

Büyük Selçuklu Devleti

II. Kılıçarslan tarafından Miryakefalon’da bozguna uğratılan İmparator Manuel Kommen sonrası Anadolu, Türkler için gerçekten vatan hüviyetine büründü. Alparslan’ın oğlu Melikşah ve veziri Nizamülmülk zamanında Büyük Selçuklular en parlak dönemine eriştiler. Marmara kıyılarına kadar Anadolu’nun dörtte üçü, Kudüs, Antakya, Urfa, Halep, Şam Selçuklu idaresine girdi.

Roma ve Çin medeniyetlerinin inkıtaa uğradığı dönemde, do­ğuda Sasaniler’in yükselişi baş­lamıştı. Bugünkü İran yaylası ve civarında yayılan Sâsânî uygarlığı, 3. ve 8. yüzyıllar arasında, Akdeniz’den, Hindistan ve Uzakdoğu’ya giden ticaret yollarında üstünlüğü ele geçirdi. Hıris­tiyan Roma ile Zerdüşt Sâsânîler ara­sındaki İktisadî ve dinî harpler, 630’da, Doğu Roma’nın Kudüs’ü ele geçirme­siyle Roma’nın lehine döndü. Ancak bu iki düşman uygarlık için şimdi, daha bü­yük ve gün geçtikçe derine zuhur eden yeni bir medeniyetin tehlikesi belirmişti: İslâm. Müslümanlar, Hazreti Ömer (r.a) döneminde, Ebû Ubeyde bin Cerrah (r.a) önderliğinde Kudüs’ü ele geçirdiler ve Asya içlerine kadar, esas manasıyla, yürekten yüreğe sızmaya başladılar. Doğu Roma, yeni bir hamle peşindeydi artık. Ancak bu defa da Bağdat’ı kont­rol altında tutan yeni ve büyük bir İslam gücüyle karşılaştılar. Bunlar, XI. yüzyılın ikinci yarısında, Selçuk hanedanı etra­fında toplanmış olan Oğuz boylarıydı. Parçalanmış Roma’nın doğu kanadı için yenilgi kaçınılmaz görünüyordu. Çünkü Selçuklu Devleti, İslam birliğinin de yeni adıydı.

Dandanakan Muharebesi

Selçuklu ailesi  Oğuzların Üçok kolun­dan ve Kınık boyundandır. Aral Gölü ve Hazar arasına yerleşen bu Oğuz ka­bilelerinin sembolü, “üç kuş”tu. Selçuk Bey, Seyhun Irmağı ile Hazar Denizi arasında bağımsız olabilmek için Oğuz Yabgusu’na başkaldırmış ve 960 sene­sinde Cend şehrine gelerek İslâmiyet’i kabul etmiş, nüfuzunu sağlamlaştırmış­tı. Diğer Türk boyları, ağır ağır bu güçlü beyin etrafında toplanıyorlardı. Selçuk Bey’in vefatının ardından, önce büyük oğlu Arslan Bey’in etrafında birleşen Selçuklular, sonradan, kardeşi Mikâil Bey’in çocukları olan Tuğrul ve Çağrı kardeşler ve Arslan Yabgu’nun evlatları etrafında iki kola ayrıldılar. Birinci kol, Büyük Selçuklu Devleti’ni Irak, Kirman ve Suriye’de kurdu. Arslan Yabgu’nun torunları ise, Anadolu Selçuklu Sultanlı­ğımı oluşturdular.

Arslan Yabgu, henüz göçebe Selçuklu­ların siyasî önderi olmakla birlikte kabi­lesiyle arasındaki feodal bağ, sanıldığı kadar güçlü değildi. Ancak merhum Selçuk Bey’in öteki oğulları, kendi iç­lerinde bağımsız olsalar dahi, mühim olaylar etrafında derhal kenetlenmeyi başarıyorlardı. Aynı dönemde, diğer bir ınüslüman güç olan Karahanlılar’ın, Gazne fitnesiyle, Ali Tigin önderliğinde Selçukluların üzerine yürümesi, Tuğrul ve Çağrı Beyleri zor durumda bıraktı. Artan Gazne ve Karahan baskısı, Sel- çuklular’ı, Gazne elinde bulunan Hora­san’a yürümeye zorladı. Gazneli Sultan Mesud, 1035’te Selçuklu güçleri karşısın­da başarısızlığa uğradı. Bu arada Tuğrul ve Çağrı kardeşlerin İttifakına amcaları Musa Yabgu da dahil olmuştu. Bu yeni güçlerle giderek yayılan ve irileşen Sel­çuklu kudretinden rahatsız olan Gazne Devleti, 1038 yılında yeni bir sefer daha başlattı. 1040 senesinde Merv ve Serah arasındaki Dandanakan ovasında ger­çekleşen ve Selçukluların kesin galibiye­tiyle neticelenen Dandanakan Muhare­besi, Gazneliler’in gerileme ve neticede yıkılma sürecinin başlangıcı olduğu gibi, Büyük Selçuklu Devleti’nin de kuruluşu kabul edilir.

Anadolu’ya Doğru

Geleneksel Türk feodal yapılanmasıyla Büyük Selçuklu Devleti’nin vilayetle­ri, bu üç başbuğ arasında paylaşıldı. Nişabur’da, Gazneli Sultan Mesud’un tahtına oturan Tuğrul Bey ise amcası Musa Yabgu’nun muvafakatiyle dev­letin mutlak hakimi ve sultandı. Yeni kurulan devletin en büyük ve öncelikli sorunu, süre giden Oğuz göçleriydi. Bu Türkmenler, Doğu Anadolu’ya, Bizans sınırlarına yükleniyorlardı. Tuğrul Bey’e isyan eden, Arslan Yabgu’nun oğlu Ku- talmış, 1046’da Doğu Roma’ya karşı ilk zaferini kazandı ancak bir pusuda şehit düştü. Bunun üzerine Tuğrul Bey, diğer amcası Yusuf Yınal’ın oğlu İbrahim Yı- nal’ı batı uçlarında gaza Ne görevlendir­di. 1048’de Doğru Roma’ya ağır bir dar­be vuruldu ve Anadolu içlerine sızıldı. Tuğrul Bey’in maksadı, İslâm dünyasın­da Şiî idaresine son vermekti ve bunun için devletini mutlak manada merkezî­leştirmek istiyordu. İbrahim Yınal, Batı uçlarında tüm askerî yükü kendisinin çektiğini düşünerek haksızlığa uğradığı inancıyla, Tuğrul Bey’e karşı sertleşme­ye başladı.

Kendisine Hemedan merkezli bir dev­let kurabilmek peşindeydi ve artık bu hedefini gizlemiyordu. Çatışma kaçınıl­mazdı. Nihayet 1050 yılında gerçekle­şen çarpışmayla birlikte İbrahim Yınal yenildi. Bu sırada da Çağrı Bey’in oğlu Alparslan, doğuda Gazne ve Karahan- lılar’a karşı yeni zaferler kazanıyordu. Fakat aynı anda Oğuz göçleri sürüyor. Sünnî-Şîî çekişmesi devam ediyor, Bi­zans saldırıları ise yeni yeni seferlerle tekrarlayıp duruyordu. Selçuklu Devleti, bekası için Anadolu’ya açılmaktan baş­ka bir yol göremiyordu.

Yükselme ve Dağılma

Tuğrul Bey, 1055 yılında Bağdat’a gire­rek, Sünnî halifelik ile Selçuklu saltana­tını birleştirdi. Bu vesileyle Sünnî dünya ve Ehl-I sünnet akidesi, emin ellerde güçlenmiş ve bütünüyle kaybolmaktan kurtulmuş oluyordu. Peşi sıra gelen yıl­larda Tuğrul Bey, hanedan ayaklanma­larından bir türlü kurtulamadı. İbrahim Yınal tekrar başkaldırdı ve Alparslan tarafından 1059 yılında Rey savaşında mağlup edilerek boğduruldu. Tuğrul Bey’in vefatıyla (1063) üvey oğlu Anu- şlıevan. Çağrı Bey’in oğulları Süleyman ile Alparslan ve Kutalmış arasında taht mücadeleleri başladı. Şiddetli çatışma­lar sonrasında Alparslan, bütün muh­temel adayları ortadan kaldırdı ve Rey şehrinde tek başına tahta çıktı. 1064’te Kars’ı ele geçirdi. 1067’de Kayseri’ye kadar ulaştı. Romen Diyojen komuta­sındaki büyük bir Doğu Roma ordusu­nu 1071’de bozguna uğrattı. Bu sayede Anadolu. Türklere açılmış oldu.

Bir yüzyıl sonra, II. Kılıçarslan tarafın­dan Miryakefalon’da bozguna uğratı­lan imparator Manuel Komnen sonrası Anadolu, Tüıkler için gerçekten vatan hüviyetine büründü. Alparslan’ın oğlu Melikşah ve veziri Nizâmülmülk za­manında, Büyük Selçuklular en parlak dönemine eriştiler. Marmara kıyılarına kadar Anadolu’nun dörtte üçü, Kudüs, Antakya, Urfa, Halep, Şam, Selçuklu idaresine girdi. Kaşgar’dan Boğaziçi’ne, Akdeniz’den Kafkaslara, oradan da Yemen ve Hint Denizl’ne kadar ulaştı­lar. Bu muhteşem dönem, Mellkşah’ın 38 yaşında vefatına kadar devam etti (1092). Peşi sıra büyük iç kavgalar başla­dı. Nizâmülmülk’ün de öldürülmesiyle devlet parçalanıp çöküşe geçti.

Yorum

Yorum

Yorum Ekle

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Genel Genel DMCA.com Protection Status